while sikli

8-bob 26 kod bloki 2287 so'z

for va while: farqi nima?

• for — necha marta takrorlash oldindan ma'lum bo'lsa: "10 marta", "satrdagi har bir harf uchun".
• while — qachon to'xtash ma'lum bo'lsa, lekin necha marta ekani noma'lum: "foydalanuvchi q yozguncha", "hisob 1 000 000 dan oshguncha".

son = 1
while son <= 5:
    print(son)
    son += 1

1
2
3
4
5

O'qilishi: "son ≤ 5 ekan, sonni chiqar va 1 ga oshir". Har bir aylanishdan oldin shart tekshiriladi. son 6 bo'lganda shart yolg'on bo'ladi va sikl tugaydi.

while siklining uch qismi:

1. Sikldan oldin o'zgaruvchini tayyorlash: son = 1.
2. Shart: son <= 5.
3. Sikl ichida o'zgaruvchini o'zgartirish: son += 1.

Cheksiz sikl

Uchinchi qadamni unutsangiz, shart hech qachon yolg'on bo'lmaydi:

son = 1
while son <= 5:
    print(son)

Bu dastur 1 ni abadiy chiqaraveradi. Kitobda uni ishga tushirmadik.

Foydalanuvchi to'xtatguncha

input() bilan while — eng ko'p uchraydigan juftlik. Foydalanuvchi quit yozguncha aytganini qaytaradigan dastur:

xabar = ""
while xabar != "quit":
    xabar = input("Biror narsa yozing ('quit' - chiqish): ")
    if xabar != "quit":
        print("Siz yozdingiz:", xabar)

Biror narsa yozing ('quit' - chiqish): Salom
Siz yozdingiz: Salom
Biror narsa yozing ('quit' - chiqish): Qalaysan
Siz yozdingiz: Qalaysan
Biror narsa yozing ('quit' - chiqish): quit

xabar = "" — sikldan oldin bo'sh qiymat, aks holda birinchi tekshiruvda xabar mavjud bo'lmaydi (NameError).

Bayroq (flag)

To'xtash sababi bir nechta bo'lsa, bitta True/False o'zgaruvchi — bayroq ishlatish qulay:

faol = True
while faol:
    meva = input("Meva nomi: ")
    if meva == "quit":
        faol = False
    else:
        print(f"{meva.capitalize()} savatga qo'shildi")

Meva nomi: olma
Olma savatga qo'shildi
Meva nomi: anor
Anor savatga qo'shildi
Meva nomi: quit

while True va break

Eng ko'p ishlatiladigan andoza: sikl "abadiy" aylanadi, to'xtash joyini esa break belgilaydi.

while True:
    shahar = input("Qaysi shaharga bormoqchisiz? ('q' - chiqish): ")
    if shahar == "q":
        break
    print(f"{shahar} — ajoyib tanlov!")
print("Xayr!")

Qaysi shaharga bormoqchisiz? ('q' - chiqish): Toshkent
Toshkent — ajoyib tanlov!
Qaysi shaharga bormoqchisiz? ('q' - chiqish): Buxoro
Buxoro — ajoyib tanlov!
Qaysi shaharga bormoqchisiz? ('q' - chiqish): q
Xayr!

break siklni darhol tugatadi va dastur sikldan keyingi qatordan davom etadi.

continue

continue — "bu aylanishning qolganini tashla, keyingisiga o't":

son = 0
while son < 10:
    son += 1
    if son % 2 == 0:
        continue
    print(son, end=" ")

1 3 5 7 9 

Juft sonlarda continue ishladi va print ga yetib bormadi. son += 1 ni continue dan oldin yozganimizga e'tibor bering: aks holda son o'zgarmay qolib, cheksiz sikl bo'lardi.

To'g'ri kiritguncha so'rash

2-bobda int("abc") dasturni yiqitishini, 6-bobda isdigit() bilan tekshirishni ko'rdik. Endi foydalanuvchidan to'g'ri son kelguncha qayta so'raymiz:

while True:
    matn = input("Yoshingiz: ")
    if matn.isdigit() and 0 < int(matn) < 120:
        yosh = int(matn)
        break
    print("Iltimos, 1 dan 119 gacha son kiriting")
print("Rahmat! Yoshingiz:", yosh)

Yoshingiz: yigirma
Iltimos, 1 dan 119 gacha son kiriting
Yoshingiz: -5
Iltimos, 1 dan 119 gacha son kiriting
Yoshingiz: 25
Rahmat! Yoshingiz: 25

"-5" ham rad etildi, chunki - raqam emas: "-5".isdigit() — False.

Urinishlar soni cheklangan: PIN kod

Bankomat 3 marta noto'g'ri PIN dan keyin kartani bloklaydi:

PIN = "1234"
urinish = 0
while urinish < 3:
    kiritilgan = input("PIN: ")
    urinish += 1
    if kiritilgan == PIN:
        print("Xush kelibsiz!")
        break
    print(f"Noto'g'ri. Qolgan urinish: {3 - urinish}")
else:
    print("Karta bloklandi")

PIN: 1111
Noto'g'ri. Qolgan urinish: 2
PIN: 2580
Noto'g'ri. Qolgan urinish: 1
PIN: 1234
Xush kelibsiz!

Bu yerda yangi narsa bor: while ... else. else qismi faqat sikl break siz tugaganda bajariladi — ya'ni 3 marta ham xato bo'lsa. Endi uch martasi ham xato bo'lgan holat:

PIN = "1234"
urinish = 0
while urinish < 3:
    kiritilgan = input("PIN: ")
    urinish += 1
    if kiritilgan == PIN:
        print("Xush kelibsiz!")
        break
    print(f"Noto'g'ri. Qolgan urinish: {3 - urinish}")
else:
    print("Karta bloklandi")

PIN: 1111
Noto'g'ri. Qolgan urinish: 2
PIN: 2222
Noto'g'ri. Qolgan urinish: 1
PIN: 3333
Noto'g'ri. Qolgan urinish: 0
Karta bloklandi

Sonning raqamlari bilan ishlash

3-bobda n % 10 — oxirgi raqam, n // 10 — oxirgi raqamsiz son ekanini ko'rdik. Buni while da n 0 bo'lguncha takrorlasak, istalgan uzunlikdagi sonning hamma raqamini olamiz:

n = 70426
raqamlar_soni = 0
yigindi = 0
while n > 0:
    raqam = n % 10
    yigindi += raqam
    raqamlar_soni += 1
    n //= 10
print("Raqamlar soni:", raqamlar_soni)
print("Raqamlar yig'indisi:", yigindi)

Raqamlar soni: 5
Raqamlar yig'indisi: 19

Har bir qadamni kuzatish uchun n ni chiqarib ko'ramiz:

n = 70426
while n > 0:
    print(f"n = {n:5}   oxirgi raqam = {n % 10}")
    n //= 10

n = 70426   oxirgi raqam = 6
n =  7042   oxirgi raqam = 2
n =   704   oxirgi raqam = 4
n =    70   oxirgi raqam = 0
n =     7   oxirgi raqam = 7

Sonni teskari aylantirish ham shu usulda:

n = 12345
teskari = 0
while n > 0:
    teskari = teskari * 10 + n % 10
    n //= 10
print(teskari)

54321

Loyiha: sonni top o'yini

Kompyuter 1 dan 100 gacha son o'ylaydi, foydalanuvchi topishga harakat qiladi:

import random

random.seed(2026)
sir = random.randint(1, 100)
urinish = 0

while True:
    taxmin = int(input("Taxminingiz: "))
    urinish += 1
    if taxmin < sir:
        print("Kattaroq son")
    elif taxmin > sir:
        print("Kichikroq son")
    else:
        print(f"Topdingiz! Javob {sir}. Urinishlar: {urinish}")
        break

Taxminingiz: 50
Kichikroq son
Taxminingiz: 25
Kichikroq son
Taxminingiz: 12
Kattaroq son
Taxminingiz: 18
Kichikroq son
Taxminingiz: 15
Kattaroq son
Taxminingiz: 16
Topdingiz! Javob 16. Urinishlar: 6

Har safar o'rtadagi sonni aytsangiz (50, keyin 25 yoki 75...), 100 tagacha sonni ko'pi bilan 7 urinishda topasiz. Bu ikkilik qidiruv (binary search) deyiladi va dasturlashdagi eng muhim g'oyalardan biri.

O'zingiz o'ynab ko'rganda random.seed(2026) qatorini olib tashlang, aks holda sir son har safar bir xil bo'ladi.

Hisob o'sishi: qachon yetadi?

Bankka 10 000 000 so'm qo'ydingiz, har oy 2% foiz qo'shiladi. Necha oyda 15 000 000 dan oshadi? Oylar soni oldindan noma'lum — bu while uchun aynan mos vazifa:

hisob = 10_000_000
oy = 0
while hisob <= 15_000_000:
    hisob *= 1.02
    oy += 1
print(f"{oy} oyda: {hisob:,.0f} so'm")

21 oyda: 15,156,663 so'm

Xulosa

• while shart: — shart rost ekan takrorlaydi; sikl ichida shartdagi o'zgaruvchini o'zgartiring.
• Cheksiz sikl: Jupyterda ■ Stop, terminalda Ctrl + C.
• while True: + if ...: break — eng ko'p ishlatiladigan andoza.
• continue dan oldin hisoblagichni oshiring.
• while ... else — else faqat break siz tugaganda ishlaydi.
• n % 10 va n //= 10 — raqamlarni birma-bir olish.

Mashqlar

Bu mashqlarda takrorlashlar soni oldindan noma'lum, shuning uchun while ishlating.

n = int(input())
k = int(input())
butun = 0
while n >= k:
    n -= k
    butun += 1
print(butun, n)

n = int(input())
k = 1
while k * k <= n:
    k += 1
print(k)

n = int(input())
k = 1
while (k + 1) * (k + 1) <= n:
    k += 1
print(k)

n = int(input())
k = 0
s = 0
while s < n:
    k += 1
    s += k
print(k, s)

p = float(input())
s = 1000
k = 0
while s <= 1100:
    s *= 1 + p / 100
    k += 1
print(k, s)

n = int(input())
while n > 0:
    print(n % 10, end=" ")
    n //= 10

n = int(input())
soni = 0
s = 0
while n > 0:
    s += n % 10
    soni += 1
    n //= 10
print(soni, s)

n = int(input())
t = 0
while n > 0:
    t = t * 10 + n % 10
    n //= 10
print(t)

n = int(input())
d = 2
tub = True
while d * d <= n:
    if n % d == 0:
        tub = False
        break
    d += 1
print(tub)

a = int(input())
b = int(input())
while b != 0:
    a, b = b, a % b
print(a)

s = 0
while True:
    x = int(input())
    if x == 0:
        break
    s += x
print(s)

n = int(input())
qadam = 0
while n != 1:
    if n % 2 == 0:
        n //= 2
    else:
        n = 3 * n + 1
    qadam += 1
print(qadam)