Satrlar (str) bilan ishlash

5-bob 29 kod bloki 1817 so'z

Satr — belgilar ketma-ketligi

Satr (string) — harflar, raqamlar, probel va boshqa belgilarning tartiblangan ketma-ketligi. "Salom" — 5 ta belgidan iborat satr.

shahar = "Samarqand"
print(shahar)
print(len(shahar))

Samarqand
9

len() — satr uzunligi, ya'ni undagi belgilar soni. Probel ham belgi:

print(len("Salom dunyo"))
print(len(""))

11
0

"" — bo'sh satr, uzunligi 0.

Maxsus belgilar: \n, \t, \

Satr ichida \ (teskari chiziq) dan keyingi harf maxsus ma'noga ega bo'ladi:

print("Birinchi qator\nIkkinchi qator")
print("Ism:\tAli")
print("Fayl yo'li: C:\\Users\\Ali")
print('Bu O\'zbekiston')

Birinchi qator
Ikkinchi qator
Ism:	Ali
Fayl yo'li: C:\Users\Ali
Bu O'zbekiston

Ko'p qatorli matn uchun uchtalik qo'shtirnoq """...""" qulay:

xabar = """Hurmatli talaba!
Ertangi dars soat 18:00 da.
Daftaringizni olib keling."""
print(xabar)

Hurmatli talaba!
Ertangi dars soat 18:00 da.
Daftaringizni olib keling.

Indeks: bitta belgini olish

Satrdagi har bir belgining tartib raqami — indeksi bor. Sanash 0 dan boshlanadi:

til = "Python"
print(til[0])
print(til[3])
print(til[-1])
print(til[-2])

P
h
n
o

Manfiy indeks oxiridan sanaydi: -1 — oxirgi belgi. Satr uzunligi qanday bo'lishidan qat'i nazar, s[-1] doim oxirgi belgini beradi.

til = "Python"
print(til[6])

IndexError: string index out of range

6 ta belgi bor, indekslar 0 dan 5 gacha. til[6] mavjud emas.

Kesish (slicing): bo'lakni olish

s[boshi:oxiri] — boshi indeksidan oxiri gacha (oxiri kirmaydi) bo'lakni beradi:

soz = "Toshkent"
print(soz[0:4])
print(soz[4:8])
print(soz[:4])
print(soz[4:])
print(soz[-4:])

Tosh
kent
Tosh
kent
kent

• [:4] — boshidan 4 ta belgi.
• [4:] — 4-indeksdan oxirigacha.
• [-4:] — oxirgi 4 ta belgi.

Uchinchi qiymat — qadam (step):

raqamlar = "0123456789"
print(raqamlar[::2])
print(raqamlar[1::2])
print(raqamlar[::-1])

02468
13579
9876543210

[::-1] — satrni teskari aylantirishning eng qisqa yo'li.

Kesishda chegaradan chiqib ketish xato bermaydi, Python borini oladi:

print("Python"[2:100])

thon

Satrni o'zgartirib bo'lmaydi

Satr o'zgarmas (immutable): uning belgisini almashtirib bo'lmaydi.

soz = "kitob"
soz[0] = "K"

TypeError: 'str' object does not support item assignment

Buning o'rniga yangi satr yasaladi va o'sha nomga bog'lanadi:

soz = "kitob"
soz = "K" + soz[1:]
print(soz)

Kitob

Metodlar

Metod — satrga "yopishgan" funksiya. U nuqta bilan chaqiriladi: satr.metod().

ism = "abulqosim RAFIQOV"
print(ism.upper())
print(ism.lower())
print(ism.capitalize())
print(ism.title())

ABULQOSIM RAFIQOV
abulqosim rafiqov
Abulqosim rafiqov
Abulqosim Rafiqov

print("o'zbekiston".title())
print("g'ulom".title())
print("o'zbekiston".capitalize())

O'Zbekiston
G'Ulom
O'zbekiston

Metod satrni o'zgartirmaydi, yangi satr qaytaradi:

ism = "ali"
ism.upper()
print(ism)
ism = ism.upper()
print(ism)

ali
ALI

Natijani saqlash uchun uni qayta o'zgaruvchiga bog'lash kerak.

Probellarni tozalash

Foydalanuvchi ko'pincha bilmasdan boshida yoki oxirida probel qoldiradi:

kiritilgan = "   Toshkent  "
print(f"[{kiritilgan}]")
print(f"[{kiritilgan.strip()}]")
print(f"[{kiritilgan.lstrip()}]")
print(f"[{kiritilgan.rstrip()}]")

[   Toshkent  ]
[Toshkent]
[Toshkent  ]
[   Toshkent]

strip() — ikki tomondan, lstrip() — chapdan, rstrip() — o'ngdan. input() dan keladigan matnni deyarli doim .strip() qilish yaxshi odat.

Qidirish va almashtirish

gap = "Python oson. Python kuchli. Python mashhur."
print(gap.count("Python"))
print(gap.find("oson"))
print(gap.find("qiyin"))
print(gap.replace("Python", "Java"))
print(gap.replace("Python", "Java", 1))

3
7
-1
Java oson. Java kuchli. Java mashhur.
Java oson. Python kuchli. Python mashhur.

• count(x) — x necha marta uchraydi.
• find(x) — x birinchi uchragan indeks; topilmasa -1.
• replace(eski, yangi) — hammasini almashtiradi; uchinchi qiymat — nechtasini.

in operatori "ichida bormi?" savoliga True yoki False bilan javob beradi:

email = "talaba@pysphere.uz"
print("@" in email)
print("gmail" in email)
print(email.startswith("talaba"))
print(email.endswith(".uz"))

True
False
True
True

Tekshirish metodlari

print("2026".isdigit())
print("20.5".isdigit())
print("Salom".isalpha())
print("Salom dunyo".isalpha())

True
False
True
False

isdigit() — hamma belgi raqammi. "20.5" da nuqta bor, shuning uchun False. isalpha() — hamma belgi harfmi; probel harf emas.

f-string bilan tekis chiqarish

f-string ichida : dan keyin kenglik va tekislash berish mumkin: < chapga, > o'ngga, ^ o'rtaga.

print(f"[{'Ali':<10}]")
print(f"[{'Ali':>10}]")
print(f"[{'Ali':^10}]")

[Ali       ]
[       Ali]
[   Ali    ]

Buning yordamida chiroyli jadval chiqarish mumkin:

print(f"{'Mahsulot':<10}{'Narx':>12}")
print("-" * 22)
print(f"{'Non':<10}{4000:>12,}")
print(f"{'Sut':<10}{12500:>12,}")
print(f"{'Guruch':<10}{21000:>12,}")

Mahsulot          Narx
----------------------
Non              4,000
Sut             12,500
Guruch          21,000

{4000:>12,} — 12 belgi joyda o'ngga tekislab, xonalarga ajratib chiqar.

Xulosa

• Indeks 0 dan boshlanadi, -1 — oxirgi belgi.
• s[a:b] — a dan b gacha, b kirmaydi; s[::-1] — teskari.
• Satr o'zgarmas: metodlar yangi satr qaytaradi, natijani saqlang.
• O'zbekcha so'zlarda title() emas, capitalize().
• find() topmasa -1 beradi; in — True/False.
• f"{x:<10}", f"{x:>10}", f"{x:^10}" — tekislash.

Mashqlar

Satrlarni input() bilan oling. Matnli javob aynan ko'rsatilgandek chiqishi kerak.

ism = input()
print(f"Salom, {ism.capitalize()}!")

s = input()
print(s[::-1])

print(len(input()))

print(input().count("a"))

print(input().count(" ") + 1)

t = input()
print(f"+998 {t[:2]} {t[2:5]} {t[5:7]} {t[7:]}")

s = input()
i = s.find(" ")
print(f"{s[0].upper()}.{s[i + 1].upper()}.")

print(input().replace("yomon", "*****"))

f = input()
print(f[f.find(".") + 1:])