O'zgaruvchilar, print() va input()

1-bob 28 kod bloki 1749 so'z

print(): birinchi dastur

Har bir dasturchi birinchi bo'lib ekranga biror narsa yozadi. Pythonda buning uchun print() funksiyasi bor. Qavs ichiga nima yozsangiz, o'sha ekranga chiqadi.

print("Salom, dunyo!")
print("Men Python o'rganyapman")

Salom, dunyo!
Men Python o'rganyapman

Matn qo'shtirnoq "..." yoki bittalik tirnoq '...' ichida yoziladi. Ikkalasi bir xil ishlaydi. Agar matnning ichida apostrof bo'lsa (o'zbek tilida juda ko'p: o'rganyapman, bog'), tashqarisiga qo'shtirnoq qo'ying:

print("O'zbekiston")
print('Kitob nomi: "Python asoslari"')

O'zbekiston
Kitob nomi: "Python asoslari"

print() ga bir nechta qiymatni vergul bilan bersangiz, ular orasiga bitta probel qo'yib chiqaradi. Sonlarni qo'shtirnoqsiz yozamiz:

print("Yoshim:", 20)
print(2026, "yil", 10, "oy")

Yoshim: 20
2026 yil 10 oy

print(14, 10, 2026, sep=".")
print("Bir", end=" ")
print("qatorda")

14.10.2026
Bir qatorda

Izohlar (comment)

# belgisidan keyin yozilgan narsani Python o'qimaydi. Izoh kodni o'qiydigan odam uchun yoziladi: siz uchun, bir oydan keyin, yoki jamoadoshingiz uchun.

# Bu qator ishlamaydi, bu izoh
print("Bu qator ishlaydi")  # qator oxirida ham izoh yozsa bo'ladi

Bu qator ishlaydi

O'zgaruvchi nima?

O'zgaruvchi — qiymatga yopishtirilgan yorliq (label). = belgisi o'ngdagi qiymatni olib, chapdagi nomga bog'laydi. Keyin shu nom orqali qiymatga murojaat qilamiz.

ism = "Abulqosim"
yosh = 23
print(ism)
print(yosh)

Abulqosim
23

Bu yerda = matematikadagi "teng" emas. Uni "bog'la" deb o'qing: "yosh nomini 23 ga bog'la".

O'zgaruvchining qiymatini istalgan vaqtda o'zgartirish mumkin. Shuning uchun u o'zgaruvchi deyiladi:

ball = 70
print("Oldin:", ball)
ball = 85
print("Keyin:", ball)

Oldin: 70
Keyin: 85

O'ng tomonda o'zgaruvchining o'zi ham qatnashishi mumkin. Python avval o'ng tomonni hisoblaydi, keyin natijani chapdagi nomga bog'laydi:

hisob = 100
hisob = hisob + 50
print(hisob)

150

Nomlash qoidalari

Python o'zgaruvchi nomlariga qat'iy qoidalar qo'yadi:

Qoidani buzsangiz, Python dasturni umuman ishga tushirmaydi:

2ism = "Ali"

SyntaxError: invalid syntax (<kitob>, line 1)

talaba-soni = 25

SyntaxError: cannot assign to expression here. Maybe you meant '==' instead of '='? (<kitob>, line 1)

Ikkinchi xatoni diqqat bilan o'qing: Python - ni ayirish deb tushundi. talaba - soni — bu hisoblash (expression), hisoblashga esa qiymat berib bo'lmaydi: cannot assign to expression.

print = "salom"
print("Nega ishlamayapti?")

TypeError: 'str' object is not callable

del print
print("print yana ishlayapti")

print yana ishlayapti

NameError: yo'q nom

Agar mavjud bo'lmagan nomga murojaat qilsangiz, Python NameError beradi. Ko'pincha sababi oddiy yozuv xatosi:

xabar = "Darsga xush kelibsiz"
print(xabr)

NameError: name 'xabr' is not defined

Python aniq aytdi: xabr degan nom aniqlanmagan (not defined). Jupyterda xabar oxirida ko'pincha maslahat ham chiqadi: Did you mean: 'xabar'? Xato xabarini o'qishni odat qiling, u ko'pincha javobni o'zi aytadi.

Bir qatorda bir nechta o'zgaruvchi

Vergul bilan bir nechta nomga bir yo'la qiymat berish mumkin. Chapda nechta nom bo'lsa, o'ngda shuncha qiymat bo'lishi kerak:

a, b, c = "olma", "anor", "behi"
print(a, b, c)
x = y = z = 0
print(x, y, z)

olma anor behi
0 0 0

Bu usul bilan ikki o'zgaruvchining qiymatini almashtirish juda oson. Boshqa tillarda buning uchun uchinchi o'zgaruvchi kerak bo'ladi:

a = 5
b = 9
a, b = b, a
print("a =", a, "b =", b)

a = 9 b = 5

Python avval o'ng tomondagi b, a ni, ya'ni 9, 5 ni oladi, keyin ularni a va b ga tarqatadi.

a, b = 1, 2, 3

ValueError: too many values to unpack (expected 2)

f-string: matn ichiga qiymat qo'yish

Matn ichiga o'zgaruvchining qiymatini qo'yish uchun qo'shtirnoq oldiga f harfini yozamiz, o'zgaruvchini esa {} ichiga olamiz. Bu f-string deyiladi:

ism = "Otabek"
yosh = 19
print(f"Mening ismim {ism}, yoshim {yosh} da.")

Mening ismim Otabek, yoshim 19 da.

{} ichida hisoblash ham yozsa bo'ladi:

yosh = 19
print(f"Besh yildan keyin {yosh + 5} yoshda bo'laman.")

Besh yildan keyin 24 yoshda bo'laman.

ism = "Otabek"
print("Salom, {ism}")

Salom, {ism}

input(): foydalanuvchidan ma'lumot olish

input() dasturni to'xtatib, foydalanuvchi biror narsa yozib Enter bosishini kutadi. Yozilgan matn o'zgaruvchiga tushadi. Qavs ichidagi matn — foydalanuvchiga ko'rsatiladigan savol.

ism = input("Ismingizni kiriting: ")
print("Salom,", ism)

Ismingizni kiriting: Sarvinoz
Salom, Sarvinoz

Kitobda kiritilgan qiymat savolning yonida ko'rinadi, xuddi Jupyterdagi kabi.

qayerdan = input("Qayerdan: ")
qayerga = input("Qayerga: ")
print(qayerdan, "->", qayerga)

Qayerdan: Toshkent
Qayerga: Samarqand
Toshkent -> Samarqand

type(): bu qanday qiymat?

Har bir qiymatning turi (type) bor. type() uni ko'rsatadi:

print(type("Salom"))
print(type(25))
print(type(3.14))
print(type(True))

<class 'str'>
<class 'int'>
<class 'float'>
<class 'bool'>

Endi input() haqidagi gapni tekshiramiz:

yosh = input("Yoshingiz: ")
print(type(yosh))

Yoshingiz: 25
<class 'str'>

25 deb yozdik, lekin turi str. Ya'ni Python uchun bu "ikki-besh" degan matn, son emas.

Konstantalar

Dastur davomida o'zgarmasligi kerak bo'lgan qiymatlarni Pythonda KATTA HARF bilan nomlash odat bo'lgan. Python buni taqiqlamaydi, bu dasturchilar orasidagi kelishuv:

MAKSIMAL_BALL = 100
PI = 3.14
print(MAKSIMAL_BALL, PI)

100 3.14

Xulosa

• print() ekranga chiqaradi, # izoh boshlaydi.
• = qiymatni nomga bog'laydi. Nom harf yoki _ bilan boshlanadi, snake_case da yoziladi.
• a, b = b, a ikki qiymatni almashtiradi.
• f"...{nom}..." matn ichiga qiymat qo'yadi.
• input() har doim str qaytaradi, type() turni ko'rsatadi.
• Xato xabarini oxirgi qatoridan o'qing: xato turi va sababi o'sha yerda.

Mashqlar

Har bir mashqda yechimni daftardagi %%tekshir katagiga yozing. Qiymatlarni input() bilan oling va natijani print() bilan chiqaring. Savol matni (input("A = ")) yozmasangiz ham bo'ladi, tekshiruvchi faqat chiqishdagi qiymatlarga qaraydi.

a = input()
b = input()
a, b = b, a
print(a, b)

a = input()
b = input()
c = input()
a, b, c = c, a, b
print(a, b, c)

a = input()
b = input()
c = input()
a, b, c = b, c, a
print(a, b, c)

ism = input()
shahar = input()
print(f"Ism: {ism}, shahar: {shahar}")