Asosiy grafiklar: savol grafikni tanlaydi

18-bob 6 kod bloki 1394 so'z

Sahna: "qaysi grafikni chizay?"

Bu savol noto'g'ri qo'yilgan. To'g'ri savol — "nimani bilmoqchiman?". Vaqt bo'yicha o'zgarishmi, solishtirishmi, taqsimotmi, aloqami — har biriga o'z grafigi bor. Noto'g'ri tanlangan grafik ma'lumot ko'rsatmaydi, yashiradi.

Savol grafikni tanlaydi: line, bar, hist, scatter, boxplot, heatmap

Bu bobda beshta asosiy grafikni do'kon va avtomobil ma'lumotidagi real savollar bilan chizamiz.

import numpy as np
import pandas as pd

savdo = pd.read_csv(DATA / "dokon_savdo.csv", parse_dates=["sana"], date_format="%d.%m.%Y")
savdo["tushum"] = savdo["miqdor"] * savdo["narx"]


def narxni_son(ustun):
    matn = ustun.str.lower().str.replace("so'm", "").str.replace(" ", "")
    son = pd.to_numeric(matn.str.replace("mln", ""))
    return son.where(~matn.str.endswith("mln"), son * 1_000_000)


avto = (pd.read_csv(DATA / "avto_savdo.csv").drop_duplicates()
        .assign(model=lambda d: d["model"].str.strip().str.title(), narx=lambda d: narxni_son(d["narx"]) / 1e6,
                yoshi=lambda d: 2025 - d["yil"]))
print(savdo.shape, avto.shape)

(11352, 9) (600, 10)

Avtomobil jadvali — 12–13-boblardagi tozalashning qisqa varianti (takrorlar, model nomi, narx).

line — vaqt bo'yicha o'zgarish

Savol: haftalik tushum yil davomida qanday o'zgardi?

haftalik = savdo.set_index("sana")["tushum"].resample("W").sum() / 1e6
fig, ax = plt.subplots(figsize=(10, 3.2))
ax.plot(haftalik.index, haftalik.values, color="#1a73e8", linewidth=1.8)
ax.set(title="Haftalik tushum", ylabel="mln so'm")
plt.show()

Chiziq qo'shni nuqtalarni bog'laydi — shuning uchun x o'qi tartibli bo'lishi kerak (vaqt, yosh, harorat). Kategoriyalar (filiallar, modellar) orasini chiziq bilan bog'lash — xato: "Chilonzor va Sergeli orasida" degan joy yo'q.

bar — kategoriyalarni solishtirish

Savol: qaysi to'lov turi ko'proq pul keltiradi?

tolov = savdo.groupby("tolov")["tushum"].sum().sort_values() / 1e6
fig, ax = plt.subplots(figsize=(7, 2.8))
ustunlar = ax.barh(tolov.index, tolov.values, color="#b06000")
ax.bar_label(ustunlar, fmt="%.0f", padding=3)
ax.set(title="To'lov turi bo'yicha tushum, mln so'm", xlim=(0, tolov.max() * 1.15))
plt.show()

Uchta qaror:

• barh (gorizontal) — nomlar uzun bo'lsa yoki ko'p bo'lsa, ular o'qilishi oson.
• Saralash (sort_values) — ko'z eng kattasini darhol topadi. Saralanmagan bar — alifbo tartibidagi tasodif.
• bar_label — har ustunga uning qiymatini yozadi: o'quvchi o'qdan qiymat taxmin qilib o'tirmaydi.

Bar grafikda o'q noldan boshlanishi shart — 21-bobda nega ekanini ko'ramiz.

hist — bitta sonning taqsimoti

Savol: cheklar qanday summada bo'ladi?

chek = savdo.groupby("chek_id")["tushum"].sum() / 1000
fig, axs = plt.subplots(1, 3, figsize=(12, 3))
for ax, bins in zip(axs, [5, 30, 300]):
    ax.hist(chek, bins=bins, color="#137333")
    ax.set_title(f"bins={bins}")
    ax.set_xlabel("chek, ming so'm")
plt.show()
print(f"cheklar: {len(chek)}, median {chek.median():.0f} ming, eng katta {chek.max():.0f} ming")

cheklar: 5687, median 80 ming, eng katta 424 ming

Histogramma sonlarni oraliqlarga (bin) bo'lib, har oraliqda nechta borligini sanaydi. Bin soni hikoyani o'zgartiradi:

• bins=5 — juda qo'pol: shakl yo'qoladi, faqat "ko'pchilik kichik" ko'rinadi.
• bins=30 — shakl ko'rinadi: ko'p cheklar kichik, o'ngga uzun "dum" (qimmat cheklar kam).
• bins=300 — har oraliqda bir necha chek: tasodifiy "taroq", shakl shovqinga ko'milgan.

Qoida: bitta bin soniga ishonmang — ikki-uchtasida chizib, hammasida saqlanadigan shaklni qabul qiling.

scatter — ikki son orasidagi aloqa

Savol: mashina eskirgan sari narxi qanday tushadi?

fig, ax = plt.subplots(figsize=(8, 3.8))
for model, rang in [("Spark", "#1a73e8"), ("Cobalt", "#137333"), ("Captiva", "#c5221f")]:
    qism = avto[avto["model"] == model]
    ax.scatter(qism["yoshi"], qism["narx"], s=22, alpha=0.6, color=rang, label=model)
ax.set(title="Yosh va narx", xlabel="yoshi, yil", ylabel="narx, mln so'm")
ax.legend()
plt.show()
for model in ["Spark", "Cobalt", "Captiva"]:
    q = avto[avto["model"] == model]
    print(f"{model:<8} korrelyatsiya (yosh, narx): {q['yoshi'].corr(q['narx']):.2f}")

Spark    korrelyatsiya (yosh, narx): -0.97
Cobalt   korrelyatsiya (yosh, narx): -0.97
Captiva  korrelyatsiya (yosh, narx): -0.97

Har nuqta — bitta mashina. Uch model ham bir xil naqshni ko'rsatadi: yosh oshgan sari narx tushadi, va korrelyatsiya buni son bilan tasdiqlaydi (−1 ga yaqin — kuchli teskari aloqa). Lekin qiyalik har xil: Captiva qimmatroq boshlanadi va har yili ko'proq so'm yo'qotadi.

alpha=0.6 — nuqtalar yarim shaffof: ustma-ust tushganda zich joy to'qroq ko'rinadi. Yuzlab nuqtali scatter da shaffoflik — majburiy.

boxplot — guruhlar taqsimotini solishtirish

Savol: to'lov turlarida chek summasi farq qiladimi?

cheklar = savdo.groupby(["chek_id", "tolov"], as_index=False)["tushum"].sum()
tartib = ["naqd", "karta", "Click", "Payme"]
fig, ax = plt.subplots(figsize=(8, 3.4))
ax.boxplot([cheklar.loc[cheklar["tolov"] == t, "tushum"] / 1000 for t in tartib], labels=tartib)
ax.set(title="To'lov turi bo'yicha chek summasi", ylabel="ming so'm")
plt.show()
cheklar.groupby("tolov")["tushum"].median().div(1000).round(1)

Boxplot taqsimotni beshta son bilan chizadi: quti — o'rtadagi yarmi (25%–75%), ichidagi chiziq — median, "mo'ylovlar" — odatiy oraliq, nuqtalar — chetki qiymatlar. To'rt quti deyarli bir xil: to'lov turi chek summasiga ta'sir qilmaydi. Bar grafik (yuqorida) esa to'lov turlari orasida katta farq ko'rsatgan edi. Ikkalasi ham to'g'ri: farq cheklar sonida, chek hajmida emas. Bitta grafik bitta savolga javob beradi.

Qisqa tanlov jadvali

Pie (doira) grafik jadvalda yo'q: odam ko'zi burchaklarni ustunlar uzunligidan ancha yomon solishtiradi. 4–5 dan ortiq bo'lak bo'lsa, doira deyarli o'qilmaydi. Ulush kerak bo'lsa — saralangan barh.

Xulosa

• Grafikni savol tanlaydi: vaqt — line, solishtirish — bar, taqsimot — hist, aloqa — scatter, guruhlar taqsimoti — boxplot.
• Line — faqat tartibli x uchun; bar — saralangan, noldan, bar_label bilan.
• Histogrammani bir nechta bin soni bilan tekshiring.
• Ko'p nuqtali scatter — alpha bilan.
• Bir grafik — bir savol: bar va boxplot bir ma'lumotdan har xil narsa aytishi mumkin.

Mashqlar

1. Har kategoriya bo'yicha sotilgan dona sonini saralangan barh bilan chizing (mahsulotlar.csv bilan merge kerak, 15-bob).
2. Avtomobil narxlari histogrammasini 10, 40 va 150 bin bilan chizing. Qaysi shakl barqaror?
3. Probeg va narx orasidagi scatter ni chizing. Korrelyatsiya yoshdagi bilan solishtirganda qanday?